ენა, როგორც ეროვნული ცნობიერების საფუძველი

ერებს მხოლოდ საზღვრები არ ქმნის. სახელმწიფოს შეიძლება ტერიტორია ჰქონდეს, დროშა ჰქონდეს, ჰიმნიც, მაგრამ თუ საკუთარ ენაზე აღარ ფიქრობს, მისი იდენტობა თანდათან შინაგან საყრდენს კარგავს. სწორედ ამ აზრამდე მივყავართ გელა ჩარკვიანს წიგნში „ეპოქა და ადამიანები“, სადაც ენის საკითხი პოლიტიკურ თემას სცილდება და ეროვნული ცნობიერების ფილოსოფიად იქცევა.

ჩარკვიანი ილიას ტრიადას  „მამული, ენა, სარწმუნოება“  განსაკუთრებული აქცენტით აზოგადებს და ამბობს, რომ ამ სამეულში ყველაზე უნიკალური საფუძველი ენაა. სარწმუნოება შეიძლება მრავალ ერს აერთიანებდეს, სახელმწიფო საზღვრები შეიძლება იცვლებოდეს, მაგრამ ენა არის ის სივრცე, სადაც ერი საკუთარ თავს აღიქვამს, საკუთარ ისტორიას იმახსოვრებს და მომავალს წარმოიდგენს. „ენა არის ერთადერთი, მე ვიტყოდი, უნიკალური ნიშანი იდენტობისა.“

ენის მნიშვნელობა მხოლოდ იმაში არ მდგომარეობს, რომ ადამიანები ერთმანეთს ესაუბრებიან. ენა არის აზროვნების ფორმა. მასში იბადება ცნებები, ღირებულებები, იუმორი, მეხსიერება და სამყაროს აღქმის უნიკალური ხერხი. სწორედ ამიტომ ენის დაკარგვა მხოლოდ ლექსიკის დაკარგვა არ არის, ეს არის სამყაროს დანახვის საკუთარი თვალის დაკარგვა.

წიგნის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი დაკვირვება საბჭოთა საქართველოს გამოცდილებას ეხება. ავტორი  იხსენებს, რომ ქვეყანას საქართველო ერქვა, ქართველებს საკუთარი დროშისა და ჰიმნის განცდაც ჰქონდათ, მაგრამ სახელმწიფო სხვა ენაზე იმართებოდა. პარტიული სხდომები, ოფიციალური დოკუმენტები, სასამართლო და ადმინისტრაცია რუსულად ფუნქციონირებდა. ასეთ ვითარებაში ქართული ნელ-ნელა ყოფითი ურთიერთობის ენად იქცეოდა და საზოგადოებრივი ცხოვრების უმნიშვნელოვანეს სფეროებს ეთიშებოდა. ავტორის აზრით, ენა სრულფასოვნად მხოლოდ მაშინ ცოცხლობს, როდესაც ის ცხოვრების ყველა ასპექტში მონაწილეობს, ოჯახიდან სახელმწიფომდე, განათლებიდან მეცნიერებამდე, კულტურიდან პოლიტიკამდე.

ეს დაკვირვება დღესაც აქტუალურია. ენა მაშინ ძლიერდება, როდესაც ის მხოლოდ ტრადიციის სიმბოლო კი არა, თანამედროვე ცოდნის, ტექნოლოგიის, მეცნიერებისა და კულტურის ენაც ხდება. თუ ენა მხოლოდ წარსულის შესანახად არსებობს, ის თანდათან “მუზეუმის ექსპონატად” გადაიქცევა. ცოცხალი ენა კი ყოველდღიურად ქმნის ახალ სიტყვებს, ახალ მნიშვნელობებს და ახალ გამოცდილებას.

ავტორი კიდევ ერთ მნიშვნელოვან შიშს ეხმიანება –  წარმოდგენას, თითქოს გლობალიზაცია აუცილებლად ეროვნული იდენტობის დაკარგვას ნიშნავს. მისი პასუხი მშვიდი და თავდაჯერებულია: ქართველობა არასოდეს ყოფილა უძრავი მდგომარეობა. საუკუნეების განმავლობაში იცვლებოდა ქართველი ადამიანის ცხოვრება, რწმენა, კულტურა და პოლიტიკური რეალობა, მაგრამ ცვლილება გადაგვარებას არ ნიშნავს. ერი ცოცხალია სწორედ იმიტომ, რომ იცვლება, ხოლო ენა ამ ცვლილებების მთავარი მატარებელია.

ამ აზრში მნიშვნელოვანი გაფრთხილებაც არის. უცხო ენის ცოდნა ეროვნული იდენტობის საფრთხე არ არის. პირიქით, მრავალენოვნება ადამიანს სამყაროს უხსნის, მაგრამ საკუთარი ენა მას საკუთარ თავთან აბრუნებს. სხვა ენები გვაძლევს შესაძლებლობას, გავიგოთ სხვები; მშობლიური ენა გვაძლევს შესაძლებლობას, არ დავკარგოთ საკუთარი ხმა.

დღეს, როდესაც ინფორმაციის დიდი ნაწილი უცხო ენებზე იქმნება და ციფრული სამყარო ყოველდღიურად ახალ კულტურულ გავლენებს გვთავაზობს, ქართული ენის მნიშვნელობა კიდევ უფრო იზრდება. მისი დაცვა არ ნიშნავს ცვლილებების შიშს ან სამყაროსგან გამიჯვნას. ეს ნიშნავს პასუხისმგებლობას, რომ თანამედროვე გამოცდილებაც ქართულად ვიფიქროთ, ქართულად შევქმნათ და ქართულად გადავცეთ მომავალ თაობებს.

გელა ჩარკვიანის წიგნი გვახსენებს მარტივ, მაგრამ არსებით ჭეშმარიტებას: ენა ეროვნული მემკვიდრეობა მხოლოდ იმიტომ არ არის, რომ წინაპრებისგან მივიღეთ. ის ეროვნული ცნობიერების საფუძველია იმიტომ, რომ სწორედ ენაში აგრძელებს ერი საკუთარ არსებობას.

წიგნზე მეტის გასაგებად და შესაძენად👇