სიტყვა, ძალაუფლება და სამართლიანობა – რატომ უნდა წავიკითხოთ პლატონის „გორგია“ დღეს

ფილოსოფიის ისტორია არა ერთ ტექსტს იცნობს, რომელიც საკუთარ ეპოქას გასცდა და ყოველი ახალი ისტორიული მომენტისათვის კვლავ აქტუალური გახდა. პლატონის „გორგია“ სწორედ ასეთი დიალოგური  ნაწარმოებია. მიუხედავად იმისა, რომ დიალოგი ძვ. წ. IV საუკუნის დასაწყისში შეიქმნა, მასში დასმული და განზოგადებული ფილოსოფიური კითხვები დღესაც ფუნდამენტურად მნიშვნელოვანია, დიალოგში გაზოგადებული კითხვებია თუ: რა არის სიტყვის ძალა? უნდა ემსახურებოდეს თუ არა რიტორიკა ჭეშმარიტებას? შესაძლებელია თუ არა წარმატება სამართლიანობის გარეშე? და ბოლოს, რას ნიშნავს ბედნიერი ცხოვრება?

„გორგია“ არ არის მხოლოდ რიტორიკის შესახებ დაწერილი დიალოგი. სინამდვილეში, ეს არის ფილოსოფიური შეპირისპირება ადამიანის ცხოვრების წესზე. პლატონისთვის რიტორიკის პრობლემა მხოლოდ მეტყველების ტექნიკას არ უკავშირდება, იგი ეთიკისა და პოლიტიკის სფეროში გადადის. სწორედ ამიტომ სოკრატე გორგიას, პოლოსსა და კალიკლესთან საუბრისას თანმიმდევრულად ამხელს წარმოდგენას, რომლის მიხედვითაც სიტყვა ძალაუფლებისა და წარმატების ინსტრუმენტია. დიალოგი გვიჩვენებს, რომ ჭეშმარიტებისგან მოწყვეტილი მჭევრმეტყველება მხოლოდ დარწმუნების ტექნიკად იქცევა, რომელიც შეიძლება თანაბარი წარმატებით ემსახუროს, როგორც სამართლეს, ისე უსამართლობას.

ამ თვალსაზრისით, „გორგია“ განსაკუთრებულად თანამედროვე ტექსტია. დღეს, როდესაც საზოგადოებრივი სივრცე ინფორმაციის სიჭარბით, პოლიტიკური კომუნიკაციითა და მედიის გავლენით არის განსაზღვრული, პლატონის შეკითხვა კიდევ უფრო აქტუალური ხდება: არის თუ არა სიტყვის მიზანი ჭეშმარიტების აღმოჩენა, თუ მხოლოდ ადამიანის დარწმუნება? დიალოგი გვახსენებს, რომ რიტორიკა, რომელიც ზნეობრივ საფუძველს კარგავს, ადვილად გადაიქცევა მანიპულაციის იარაღად.

სოკრატეს პოზიცია დიალოგში რადიკალურია. მისთვის ადამიანის მთავარი ამოცანა ძალაუფლების მოპოვება კი არა, საკუთარი სულის მოწესრიგებაა. ამიტომ ბედნიერება არც სიმდიდრესთან, არც პოლიტიკურ გავლენასთან და არც საზოგადოებრივ აღიარებასთან არ არის გაიგივებული. ჭეშმარიტი ბედნიერება სამართლიანობასა და შინაგან ჰარმონიაში მდგომარეობს. სწორედ ეს ეთიკური ხედვა განასხვავებს ფილოსოფოსს სოფისტისაგან: ერთი ცდილობს ადამიანში ცოდნა გააღვიძოს, მეორე კი მხოლოდ დარწმუნების უნარს ავითარებს.

„გორგიას“ განსაკუთრებული მხატვრული ღირსებაც სწორედ დიალოგური ფორმაა. პლატონი არ გვთავაზობს დასრულებულ დოქტრინას, იგი მკითხველს მსჯელობის პროცესში რთავს. კითხვა კითხვას ცვლის, თითოეული პასუხი ახალ პრობლემას წარმოშობს და საბოლოოდ მკითხველი თავად ხდება ამ ინტელექტუალური პოლემიკის მონაწილე. ამით პლატონი აჩვენებს, რომ ფილოსოფია არ არის მზა პასუხების სისტემა, იგი მუდმივი თვითშემოწმებისა და კრიტიკული რეფლექსიის პროცესია.

განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ამ დიალოგის ქართულ გამოცემასაც.  თარგმანი  მკითხველს არა მხოლოდ ტექსტის წაკითხვის, არამედ მისი ისტორიული, ფილოლოგიური და ფილოსოფიური კონტექსტის გააზრების შესაძლებლობას აძლევს. შესავალში დეტალურად არის განხილული პლატონის ფილოსოფიის საფუძვლები, სოკრატესა და სოფისტების დაპირისპირება, რიტორიკის როლი ანტიკურ სამყაროში და თავად „გორგიას“ ადგილი პლატონის შემოქმედებაში, რაც გამოცემას დამოუკიდებელ სამეცნიერო ღირებულებასაც ანიჭებს.

„გორგიას“ მთავარი ღირსება ის არის, რომ იგი მკითხველს კომფორტს არ უქმნის. პირიქით, ტექსტი აიძულებს საკუთარ წარმოდგენებს დაუპირისპირდეს: რას ვუწოდებთ წარმატებას? არის თუ არა ძალა სამართლიანობის საფუძველი? როგორია განათლების დანიშნულება? და შეუძლია თუ არა საზოგადოებას, რომელიც მხოლოდ ეფექტურ მეტყველებას აფასებს, ჭეშმარიტების შენარჩუნება? სწორედ ამ კითხვების გამო პლატონის დიალოგი დღესაც რჩება არა მხოლოდ ანტიკური ფილოსოფიის კლასიკურ ტექსტად, არამედ თანამედროვე პოლიტიკური, ეთიკური და კულტურული დისკუსიების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ნაშრომად.

დიალოგი გვახსენებს, რომ ფილოსოფიის მიზანი არა მხოლოდ ცოდნის დაგროვებაა, არამედ ადამიანის შინაგანი გარდაქმნაა. პლატონისთვის სიტყვა მხოლოდ მაშინ იძენს ნამდვილ ძალას, როდესაც იგი ჭეშმარიტებასა და სიკეთეს ემსახურება. სწორედ ამ აზრშია დიალოგის მუდმივი აქტუალობა და სწორედ ამიტომ „გორგია“ დღემდე რჩება ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან ტექსტად მათთვის, ვისაც სურს გაიაზროს ადამიანის, საზოგადოების და პოლიტიკური ცხოვრების ეთიკური საფუძვლები.

დიალოგი ნათლად აჩვენებს, რომ ფილოსოფია პლატონისთვის აბსტრაქტული მსჯელობა არ არის. სოკრატეს ყოველი კითხვა ადამიანის ცხოვრების კონკრეტულ წესს ეხება. ფილოსოფია აქ პრაქტიკული საქმიანობაა,  მუდმივი მცდელობა, სიტყვა, აზრი და ქმედება, რომ ერთმანეთთან შეთანხმდეს. სწორედ ამიტომ „გორგია“ არა მხოლოდ წარსულის ინტელექტუალური მემკვიდრეობაა, არამედ თანამედროვე მკითხველისთვისაც ეთიკური თვითრეფლექსიის ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი ტექსტია.

წიგნზე მეტის გასაგებად და შესაძენად👇