ფსიქიკის თამაშები: შინაგანი ხმის ფსიქოლოგია

ადამიანის შინაგანი ცხოვრება ერთი შეხედვით ყველაზე ინტიმური სივრცეა – ადგილი, სადაც სხვებისგან დამოუკიდებლად ვმსჯელობთ, ვაფასებთ საკუთარ გამოცდილებას, ვიღებთ გადაწყვეტილებებს და საკუთარ თავს ველაპარაკებით. შინაგანი მონოლოგი იმდენად ახლოს არის ცნობიერებასთან, რომ მისი ავტორობის საკითხს იშვიათად ვაყენებთ ეჭვქვეშ. როდესაც საკუთარ თავში გვესმის  „არ შეიძლება“, „შეგიძლია“ ან „ამას ვერ შეძლებ“, ბუნებრივად გვგონია, რომ ეს ხმა უბრალოდ ჩვენი აზრია. მაგრამ რა მოხდება, თუ ამ კითხვას სხვაგვარად დავსვამთ: ვისი ხმით ფიქრობ, როცა საკუთარ თავს ელაპარაკები?

ეს კითხვა ადამიანის ფსიქიკის ერთ-ერთ ფუნდამენტურ პარადოქსამდე მიგვიყვანს: საკუთარი თავის ყველაზე პირად სივრცეშიც კი ადამიანი არასოდეს არის სრულიად მარტო. ჩვენი შინაგანი სამყარო მხოლოდ ინდივიდუალური გამოცდილებისგან არ შედგება. მასში ირეკლება ურთიერთობები, სოციალური გარემო, კულტურული ნორმები, აღზრდა, მიღებული შეფასებები და ის სიტყვები, რომლებიც ცხოვრების სხვადასხვა ეტაპზე სხვებისგან მოვისმინეთ. სწორედ ამიტომ საკუთარი თავის მიმართ წარმოთქმული ფრაზა ყოველთვის არ არის მხოლოდ ამ მომენტში დაბადებული აზრი, ზოგჯერ ის წარსულიდან მოსული ხმის გაგრძელებაა.

ადამიანი საკუთარ თავს ჯერ სხვებთან ურთიერთობის სივრცეში სწავლობს. ფსიქოლოგიურ და კულტურულ-ისტორიულ პერსპექტივებში შინაგანი მეტყველება განიხილება როგორც სოციალური ურთიერთობის ინტერნალიზაციის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი შედეგი: ის, რაც თავდაპირველად სხვასთან კომუნიკაციის ფორმით არსებობს, თანდათან შეიძლება ადამიანის შინაგანი რეგულაციისა და აზროვნების საშუალებად იქცეს. ამ თვალსაზრისით, ჩვენი შინაგანი ხმა შეიძლება განვიხილოთ როგორც პირადი ისტორიის ერთგვარი არქივი –  მასში ინახება არა მხოლოდ ჩვენი გამოცდილება, არამედ იმ ადამიანების შეფასებები, მოლოდინები და მოთხოვნებიც, რომლებმაც ჩვენი თვითაღქმის ფორმირებაში მონაწილეობა მიიღეს.

ბავშვობაში მოსმენილი სიტყვები ხშირად მხოლოდ ბავშვობის მოგონებებად არ რჩება. მშობლის აკრძალვა, მასწავლებლის შეფასება, თანატოლის დაცინვა, მიღებული აღიარება ან უარყოფა, საზოგადოების მიერ დაწესებული ნორმები – ეს ყველაფერი შეიძლება დროთა განმავლობაში შინაგან წესებად გარდაიქმნას. გარკვეულ მომენტში აღარ არის აუცილებელი, ვინმემ გარედან გვითხრას, რომ რაღაც არ შეგვიძლია, არ შეგვეფერება ან არ უნდა გავაკეთოთ. თავად ვიწყებთ ამის თქმას საკუთარი თავისთვის. სწორედ აქ ჩნდება ფსიქოლოგიურად მნიშვნელოვანი პარადოქსი: რაც უფრო შინაგანი ხდება გარკვეული ხმა, მით უფრო რთული შეიძლება გახდეს მისი წარმომავლობის დანახვა.

ჩვენ შეიძლება გვეგონოს, რომ საკუთარ თავს ვაფასებთ, მაშინ როცა სინამდვილეში წარსულში მიღებულ შეფასებას ვიმეორებთ. შეიძლება გვეგონოს, რომ საკუთარ სურვილს მივყვებით, მაშინ როცა ჩვენი არჩევანი სოციალური მოლოდინებით არის განსაზღვრული. შეიძლება საკუთარ თავს მკაცრად ვაკრიტიკებდეთ და ეს კრიტიკა პიროვნულ პასუხისმგებლობად მივიჩნიოთ, თუმცა მისი ფესვები გაცილებით ადრე, სხვა ადამიანების სიტყვებსა და დამოკიდებულებებში იყოს ჩამოყალიბებული.

ამიტომ არსებობს მნიშვნელოვანი განსხვავება საკუთარ თავზე ფიქრსა და საკუთარი თავისგან მომდინარე ფიქრს შორის. ყველა აზრი, რომელიც ჩვენს ცნობიერებაში ჩნდება, ავტომატურად არ არის ჩვენი თვითობის თავისუფალი და დამოუკიდებელი პროდუქტი. შინაგანი მეტყველება შეიძლება იყოს სხვადასხვა გამოცდილების, ღირებულების, მოლოდინისა და ემოციური რეაქციის გადაკვეთის ადგილი. ადამიანი საკუთარ თავთან საუბრისას მხოლოდ ერთიანი და უცვლელი „მე“-ს პოზიციიდან არ მოქმედებს. ზოგჯერ საკუთარ თავში ერთმანეთთან ურთიერთობს სხვადასხვა „მე“-ს, ვინც წარსულში იყო, ის, ვინც ახლა არის და ის, ვინც მომავალში სურს გახდეს.

ამგვარად, შინაგანი დიალოგი შეიძლება გავიგოთ არა როგორც ერთიანი ცნობიერების მონოლოგი, არამედ როგორც სხვადასხვა ფსიქოლოგიური პოზიციის ურთიერთქმედება. ერთი ხმა შეიძლება უსაფრთხოებას იცავდეს, მეორე თავისუფლებას ეძებდეს, ერთი წარსულის გამოცდილებიდან საუბრობდეს, მეორე კი შესაძლო მომავლისკენ იყოს მიმართული. ერთი შეიძლება სოციალური წესების ერთგული იყოს, მეორე კი ამ წესების გადახედვას ცდილობდეს. შინაგანი კონფლიქტი ამ შემთხვევაში მხოლოდ გადაწყვეტილების მიღების სირთულე აღარ არის – ის ადამიანის თვითობის შიგნით მიმდინარე პროცესია.

სწორედ აქ იძენს განსაკუთრებულ მნიშვნელობას კითხვა, თუ რამდენად გვეკუთვნის ჩვენი ფიქრები. არჩევანისა და პიროვნული ავტონომიის შესახებ საუბრისას ხშირად წარმოვიდგენთ ადამიანს, როგორც დამოუკიდებელ სუბიექტს, რომელიც საკუთარი სურვილებისა და გადაწყვეტილებების სრული ავტორია. მაგრამ ფსიქიკის შესწავლა ამ სურათს ართულებს. ადამიანის ქცევა და გადაწყვეტილებები ყოველთვის მხოლოდ ცნობიერ განზრახვებზე არ არის დამოკიდებული. მათზე გავლენას ახდენს წარსული გამოცდილება, ემოციური მდგომარეობა, ურთიერთობები, სოციალური გარემო და ფსიქოლოგიური მექანიზმები, რომლებიც ხშირად ცნობიერების მიღმა მუშაობს.

თუმცა ეს იმას არ ნიშნავს, რომ ადამიანი საკუთარ ფსიქოლოგიურ ისტორიას სამუდამოდ ემორჩილება. პირიქით, საკუთარი შინაგანი მექანიზმების გაცნობიერება შესაძლოა სწორედ არჩევანის შესაძლებლობის გაფართოების საფუძველი გახდეს. თავისუფლება ამ შემთხვევაში შეიძლება არ ნიშნავდეს ყველა შინაგანი გავლენისგან სრულ გათავისუფლებას. უფრო მეტად ის შეიძლება ნიშნავდეს იმის უნარს, რომ ამ გავლენებს სახელი დავარქვათ, მათი წარმომავლობა დავინახოთ და მათთან მიმართებით პოზიცია თავად განვსაზღვროთ.

საკუთარი თავის შეცნობა ამიტომ მხოლოდ იმის ცოდნა არ არის, რას ვფიქრობთ ან რას ვგრძნობთ. ის გულისხმობს იმის გააზრებასაც, თუ როგორ იქმნება ჩვენი ფიქრები, რატომ ვრეაგირებთ გარკვეული ფორმით, რა გამოცდილება დგას ჩვენი ემოციების უკან და რომელი შინაგანი წესები მართავს ჩვენს გადაწყვეტილებებს. თვითრეფლექსია ამგვარად უბრალო თვითდაკვირვებიდან ფსიქიკის კვლევად გარდაიქმნება.

საკუთარი თავის შეცნობის ერთ-ერთი ყველაზე რთული ეტაპი სწორედ იმის აღმოჩენაა, სად მთავრდება ჩვენში სხვების ხმა და სად იწყება ჩვენი. რადგან ადამიანი საკუთარ თავს არა სიცარიელეში, არამედ ურთიერთობების, ენისა და გამოცდილების ქსელში ქმნის. ჩვენი შინაგანი ხმა კი ამ ისტორიის კვალს ატარებს.

წიგნზე მეტის გასაგებად და შესაძენად👇